આ અંગ્રેજી મૂળ લેખનો અનુવાદ છે. સંદર્ભ માટે અંગ્રેજી આવૃત્તિ માન્ય છે. અંગ્રેજીમાં વાંચો
સારાંશ
ડિસ્ટ્રિબ્યુટરને દરેક કાર્ટન પર માર્જિન ઓછું મળે છે, અને તેના સ્ટૉકની આવરદા નક્કી હોય છે. એક્સપાયર્ડ સ્ટૉક એ જ માર્જિનમાંથી રાઇટ-ઑફ થાય છે. જે બૅચ તેના ખરીદનારાઓ સુધી ટ્રેસ ન થઈ શકે તે ડ્રગ કે ફૂડ લાઇસન્સને જોખમમાં મૂકે છે. ચાર નિયમ બંનેને કાબૂમાં રાખે છે: માલ આવે ત્યારે બૅચ અને એક્સપાયરી નોંધવી, સૌથી વહેલી એક્સપાયરી વાળો માલ પહેલો કાઢવો, આગામી 90 દિવસમાં એક્સપાયર થનાર સ્ટૉક હજી વેચી કે પરત કરી શકાય ત્યારે જ તેના પર પગલાં લેવાં, અને રિટર્ન તથા રિકૉલ બૅચ મુજબ સંભાળવાં.
01કાયદો શું અપેક્ષા રાખે છે
દવાના ડિસ્ટ્રિબ્યુટર
Drugs and Cosmetics Rules, 1945 (ઔષધ અને સૌંદર્ય પ્રસાધન નિયમો)નો નિયમ 65 રિટેલ અને હોલસેલ વેચાણ લાઇસન્સની શરતો નક્કી કરે છે. તેમાં, લાઇસન્સધારકે ખરીદ-વેચાણના એવા રેકૉર્ડ રાખવા પડે છે જેમાં દવાનું નામ, બૅચ નંબર અને ઉત્પાદકનું નામ હોય, અને એક્સપાયરી તારીખ વટાવી ગયેલી કોઈ દવા વેચવી કે વેચાણ માટે રાખવી નહીં. રાજ્યનાં ડ્રગ કંટ્રોલ તંત્રો આ રેકૉર્ડની તપાસ કરે છે.
ફૂડ ડિસ્ટ્રિબ્યુટર
Food Safety and Standards (Food Recall Procedure) Regulations, 2017 હેઠળ ઉત્પાદન, આયાત કે હોલસેલ પુરવઠો કરતા ફૂડ વેપાર પાસે રિકૉલ પ્લાન હોવો જોઈએ, અને રિકૉલ થયેલી પ્રોડક્ટ ક્યાં ગઈ છે તે ઓળખી શકવી જોઈએ. કયા ગ્રાહકોને કોઈ બૅચ મળ્યો તે જે હોલસેલર કહી ન શકે, તે રિકૉલ કરી શકતો નથી. આ ઉપરાંત, Food Safety and Standards (Labelling and Display) Regulations, 2020 મુજબ પૅકેજ્ડ ફૂડ પર "use by" કે એક્સપાયરી તારીખ હોવી જોઈએ, અને તે તારીખ વટાવી ગયેલું ફૂડ વેચી શકાતું નથી.
એક્સપાયર્ડ અને પરત માલ પર GST.
- રાઇટ-ઑફ થયેલા, ગુમ થયેલા કે નાશ પામેલા માલ પરની ઇનપુટ ટેક્સ ક્રેડિટ CGST Act (કેન્દ્રીય માલ અને સેવા કર અધિનિયમ)ની કલમ 17(5)(h) હેઠળ રિવર્સ કરવી પડે છે.
- CBIC સર્ક્યુલર નં. 72/46/2018-GST સમજાવે છે કે ઉત્પાદકને પરત કરાતો સમય વીતી ગયેલો (time-expired) માલ બે રીતે ગણી શકાય: ડિસ્ટ્રિબ્યુટર ટેક્સ ઇન્વૉઇસ પર નવો પુરવઠો કરે, અથવા ઉત્પાદક કલમ 34 હેઠળ ક્રેડિટ નોટ આપે. કલમ 34 હેઠળની ક્રેડિટ નોટ મૂળ પુરવઠાના નાણાકીય વર્ષના અંત પછીની 30 નવેમ્બર સુધીમાં, અથવા વાર્ષિક રિટર્નની તારીખ વહેલી હોય તો ત્યાં સુધીમાં, જાહેર કરવી પડે છે. જ્યાં પરત માલ નવો પુરવઠો ગણાય અને ઉત્પાદક પછી તેનો નાશ કરે, ત્યાં ક્રેડિટ ઉત્પાદક રિવર્સ કરે છે.
02એક્સપાયરીની કિંમત, ઉદાહરણથી
ધારો કે કોઈ ડિસ્ટ્રિબ્યુટરનું વાર્ષિક વેચાણ ₹50 કરોડ છે અને એક્સપાયરી રાઇટ-ઑફ વેચાણના 1 ટકા, એટલે વર્ષે ₹50 લાખ છે. રાઇટ-ઑફ અડધાં કરીને 0.5 ટકા કરવાથી ₹25 લાખ બચે છે. 10 ટકા ગ્રૉસ માર્જિન પર, આ ₹2.5 કરોડના વધારાના વેચાણના માર્જિન જેટલું થાય. 1 ટકા, 0.5 ટકા અને 10 ટકા ધારણા છે; તમારા પોતાના આંકડા વાપરો.
03એક્સપાયરીની નજીકના સ્ટૉકનું મૂલ્યાંકન
AS 2 અને Ind AS 2 હેઠળ ઇન્વેન્ટરી કિંમત (cost) અને નેટ રિયલાઇઝેબલ વેલ્યુ, આ બેમાંથી જે ઓછું હોય તે મૂલ્યે બતાવાય છે. જે સ્ટૉક ફક્ત ડિસ્કાઉન્ટ પર વેચી શકાય, અથવા ઉત્પાદકને ફક્ત કપાત સાથે પરત કરી શકાય, તેની નેટ રિયલાઇઝેબલ વેલ્યુ કિંમતથી ઓછી હોય છે, અને આ સ્પષ્ટ થાય ત્યારે તેનું મૂલ્ય ઘટાડવું (write-down) પડે છે. એટલે એક્સપાયરીની અસર સ્ટૉક ખરેખર એક્સપાયર થાય તે પહેલાં જ નફા-નુકસાન ખાતામાં આવી જાય છે. સાપ્તાહિક એક્સપાયરી રિપોર્ટ આ write-downનો પુરાવો પણ બને છે.
04એક્સપાયરીનું નુકસાન ક્યાંથી આવે છે
માલ આવે ત્યારે બૅચ નોંધાતો નથી
જો ગુડ્સ રિસીટમાં ફક્ત આઇટમ અને જથ્થો નોંધાય, તો બૅચ અને એક્સપાયરી ફક્ત કાર્ટન પર જ રહે છે. પછી પિકર જે સૌથી નજીક હોય તે ઉપાડે છે, અને સૌથી જૂનો સ્ટૉક એક્સપાયર થાય ત્યાં સુધી પાછળ પડ્યો રહે છે.
કોઈ નિયમ વગરનું પિકિંગ
સામાન્ય રીતે "પહેલાં આવ્યું તે પહેલાં જાય" (FIFO) એવી સૂચના અપાય છે, પણ શેલ્ફ લાઇફ વાળા માલ માટે તે ખોટી છે. પછી આવેલી ડિલિવરીની એક્સપાયરી તારીખ વહેલી હોઈ શકે છે. માર્જિન બચાવતો નિયમ છે "પહેલાં એક્સપાયર થાય તે પહેલાં જાય" (FEFO, first expiry, first out).
ટૂંકી એક્સપાયરી વાળો સ્ટૉક બહુ મોડો ધ્યાનમાં આવે
એક્સપાયરીની નજીકનો અને એક્સપાયર્ડ સ્ટૉક પાછો લેવાની ઉત્પાદકોની નીતિઓ જુદી જુદી હોય છે, અને સામાન્ય રીતે તેમાં કટ-ઑફ તારીખ અને કપાત હોય છે. જે માલની આવરદા થોડી જ બાકી હોય તે રિટેલર ના પાડી શકે છે, અને હૉસ્પિટલ તથા સરકારી ખરીદનારાઓ ઘણી વાર પુરવઠા વખતે ઓછામાં ઓછી અમુક શેલ્ફ લાઇફ બાકી હોવાનું માગે છે. જે ડિસ્ટ્રિબ્યુટરના ધ્યાનમાં બૅચ ત્યારે આવે જ્યારે 30 દિવસ બાકી હોય, તેના હાથમાંથી બંને વિકલ્પ જતા રહ્યા હોય છે.
બૅચ સાથે ન જોડાયેલાં રિટર્ન
કોઈ કેમિસ્ટ ત્રણ સ્ટ્રિપ પાછી આપે છે. જો રિટર્નમાં બૅચ લખ્યો ન હોય, તો ડિસ્ટ્રિબ્યુટર એક્સપાયરી ક્લેમ સાચા ઉત્પાદકને મોકલી શકતો નથી, અને બૅચ મુજબનો તેનો સ્ટૉક શેલ્ફ સાથે મેળ ખાતો નથી.
05રાઇટ-ઑફ ઓછાં રાખતો ક્રમ
- માલ આવે ત્યારે બૅચ, ઉત્પાદન તારીખ અને એક્સપાયરી દરેક લાઇન માટે નોંધો, લાગુ પડે ત્યાં MRP સાથે. જે આઇટમની શેલ્ફ લાઇફ નક્કી હોય, તેની એક્સપાયરી ઉત્પાદન તારીખ પરથી ગણી શકાય.
- રવાનગી વખતે FEFO. સ્ટૉક સૌથી વહેલી એક્સપાયરી વાળા બૅચમાંથી નીકળે. પિકર બીજો બૅચ લે તો કયો લીધો તે નોંધે.
- સાપ્તાહિક એક્સપાયરી સમીક્ષા, આગામી 90 દિવસમાં એક્સપાયર થનાર દરેક માલની, સ્થળ અને મૂલ્ય મુજબ:
| એક્સપાયરીને બાકી દિવસ | શું કરવું |
|---|---|
| 61થી 90 | સેલ્સ ટીમ મારફતે ઝડપથી વેચો; આઇટમ મોટા જથ્થામાં ખરીદતા ગ્રાહકોને ઑફર કરો |
| 31થી 60 | માલિકે મંજૂર કરેલી સ્કીમ કે ભાવ ઑફર; ઉત્પાદકની રિટર્ન નીતિની કટ-ઑફ તારીખ તપાસો |
| 0થી 30 | ઉત્પાદક સ્વીકારે ત્યાં તેને પરત કરો; નહીં તો એક્સપાયર્ડ વિભાગમાં ખસેડો |
| એક્સપાયર્ડ | એ જ દિવસે વેચાણપાત્ર શેલ્ફ પરથી હટાવો. ઉત્પાદક સ્વીકારે ત્યાં પરત કરો; નહીં તો કારણ સાથે રાઇટ-ઑફ કરો અને ઇનપુટ ટેક્સ ક્રેડિટ રિવર્સ કરો |
- ગ્રાહકનું દરેક રિટર્ન બૅચ મુજબ નોંધો, અને તે ગ્રાહકને જે વેચાયું હતું તેની સાથે તપાસો.
- વર્ષમાં એક વાર રિકૉલ ડ્રિલ. કોઈ બૅચ પસંદ કરો, ડિલિવરી રેકૉર્ડમાંથી તે મેળવનાર દરેક ગ્રાહક શોધો અને તેમાં કેટલો સમય લાગે છે તે માપો.
06નજર રાખવા જેવાં માપ
- વેચાણના પ્રમાણમાં એક્સપાયરી રાઇટ-ઑફ,
- દર મહિને, ઉત્પાદક મુજબ.
- 90 દિવસથી ઓછી આવરદા વાળો સ્ટૉક,
- મૂલ્ય મુજબ, દર અઠવાડિયે.
- ઉત્પાદકોને પરત કરેલો પણ હજી ક્રેડિટ ન મળેલો એક્સપાયરી માલ,
- મૂલ્ય અને સમય મુજબ, જ્યાં તમારી સિસ્ટમ તે નોંધતી હોય.
- આઇટમ મુજબ સ્ટૉકના દિવસ,
- જેથી ખરીદીનો જથ્થો વેચાણ પરથી નક્કી થાય, અને ઉત્પાદકની સ્કીમ તેમાં એક પરિબળ બને.
07MatruOS તેને કેવી રીતે ચલાવે છે
માલ આવે ત્યારે બૅચ અને એક્સપાયરી
ગુડ્સ રિસીટમાં દરેક લાઇન માટે બૅચ, ઉત્પાદન તારીખ, એક્સપાયરી તારીખ અને MRP નોંધાય છે. જે આઇટમની શેલ્ફ લાઇફ સેટ કરેલી હોય, તેની એક્સપાયરી ઉત્પાદન તારીખ પરથી ગણાય છે.
સૌથી વહેલી એક્સપાયરી પહેલી
માલ સ્ટૉકમાંથી નીકળે ત્યારે MatruOS તેને સૌથી વહેલા એક્સપાયર થતા બૅચમાંથી લે છે, અને દરેક સ્ટૉક હેરફેરમાં બૅચ અને તે કઈ ડિલિવરીમાં ગયો તે નોંધાય છે.
એક્સપાયરી રિપોર્ટ
સ્ટૉક રિપોર્ટમાં એક્સપાયરી વ્યૂ છે: પસંદ કરેલા દિવસોમાં એક્સપાયર થતો દરેક બૅચ, સ્થળ મુજબ, જથ્થા અને MRP સાથે, અને એક્સપાયરી વટાવી ગયેલા બૅચ એક્સપાયર્ડ તરીકે ચિહ્નિત.
રાઇટ-ઑફ વેસ્ટેજ તરીકે નોંધાય
એક્સપાયર્ડ કે નુકસાન પામેલા માલ માટેનો સ્ટૉક સુધારો તે સ્થળે વેસ્ટેજ તરીકે નોંધાય છે, કારણ સાથે.
રિટર્ન પાછાં તેમના બૅચમાં
ઇન્વૉઇસ સામે ક્રેડિટ નોટ પર પરત આવેલો માલ જે બૅચમાંથી વેચાયો હતો તે જ બૅચમાં પાછો આવે છે.
ફાર્મા માટે હજી ઉપલબ્ધ નથી
Drugs Rulesના નિયમ 65(5) મુજબ હોલસેલ મેમો પર બૅચ, એક્સપાયરી, ઉત્પાદક અને બંને પક્ષોના ડ્રગ લાઇસન્સ નંબર જરૂરી છે; MatruOSનાં સેલ બિલ હજી આ પ્રિન્ટ કરતાં નથી. આ બની રહ્યું છે. તે ચાલુ ન થાય ત્યાં સુધી ફાર્મા ડિસ્ટ્રિબ્યુટરે આ વિગતો તેના બિલ પર બીજા સ્રોતથી લાવવી પડશે. તમારા વેપારને જે જોઈએ તે અમે દરેક પ્લાન પર વિના મૂલ્યે બનાવીએ છીએ.
AI ભૂલ કરી શકે છે. ગુડ્સ રિસીટની પુષ્ટિ કરતાં પહેલાં બૅચ અને એક્સપાયરીની વિગતો માલ સાથે મેળવી લો.
સ્રોત
31 ઑક્ટોબર 2026ના રોજ ચકાસેલ.
- Drugs and Cosmetics Act, 1940 and Rules, 1945 (CDSCO)
- Food Safety and Standards (Food Recall Procedure) Regulations, 2017 and (Labelling and Display) Regulations, 2020 (FSSAI)
- CBIC Circular No. 72/46/2018-GST, 26 October 2018: return of time-expired goods
- AS 2 and Ind AS 2, Inventories
- Central Goods and Services Tax Act, 2017: Sections 17(5)(h) and 34.