આ અંગ્રેજી મૂળ લેખનો અનુવાદ છે. સંદર્ભ માટે અંગ્રેજી આવૃત્તિ માન્ય છે. અંગ્રેજીમાં વાંચો
સારાંશ
વેપાર ઇનપુટ ટેક્સ ક્રેડિટ (ITC) ફક્ત એવાં ઇન્વૉઇસ પર લઈ શકે છે જે તેના સપ્લાયરોએ રિપોર્ટ કર્યાં હોય, એટલે કે જે તેના GSTR-2Bમાં દેખાય છે. બિલ ખરીદ રજિસ્ટરમાં હોય પણ સ્ટેટમેન્ટમાં ન હોય, રકમમાં ફરક હોય, અથવા રિકન્સિલિયેશન એટલું મોડું શરૂ થાય કે GSTR-3B ભરવાની તારીખ પહેલાં સપ્લાયરોનો સંપર્ક જ ન થઈ શકે, ત્યારે ક્રેડિટ ગુમાવાય છે અથવા મોડી મળે છે. GSTR-2B બને તે જ દિવસે શરૂ થતો માસિક ક્રમ દરેક બિલને ત્રણ યાદીમાં વહેંચે છે અને જોખમમાં રહેલી ક્રેડિટના ક્રમે સપ્લાયરોનો સંપર્ક કરે છે. તેનાથી વેપાર પૂરેપૂરી ક્રેડિટ સમયસર લઈ શકે છે.
01ક્રેડિટ નક્કી કરતા નિયમો
સપ્લાયરે રિપોર્ટ કર્યું હોય તેટલું જ
1 જાન્યુઆરી 2022થી CGST Act (કેન્દ્રીય માલ અને સેવા કર અધિનિયમ)ની કલમ 16(2)(aa) મુજબ ઇન્વૉઇસ પર ક્રેડિટ ત્યારે જ મળે છે જ્યારે સપ્લાયરે તેની વિગતો GSTR-1માં ભરી હોય અને તે ખરીદનારને જણાવાઈ હોય. CGST Rulesનો નિયમ 36(4) ક્રેડિટને GSTR-2Bમાં દેખાતી રકમ સુધી મર્યાદિત રાખે છે.
બાકીની શરતો પણ લાગુ રહે છે
કલમ 16(2) હેઠળ ખરીદનાર પાસે ટેક્સ ઇન્વૉઇસ હોવું જોઈએ, માલ કે સેવા મળી ગઈ હોવી જોઈએ, ટેક્સ સરકારમાં ભરાયો હોવો જોઈએ, અને ખરીદનારે કલમ 39 હેઠળ પોતાનું રિટર્ન ભર્યું હોવું જોઈએ.
સપ્લાયરને 180 દિવસમાં ચૂકવણી
કલમ 16(2)ના બીજા પરંતુક (proviso) અને નિયમ 37 હેઠળ, જે બિલની ચૂકવણી ઇન્વૉઇસની તારીખથી 180 દિવસમાં સપ્લાયરને ન થાય તેના પર લીધેલી ક્રેડિટ વ્યાજ સાથે રિવર્સ કરવી પડે છે. ચૂકવણી થયા પછી તે ફરી લઈ શકાય છે.
સપ્લાયરે પણ GSTR-3B ભરવું જરૂરી
નિયમ 37A હેઠળ, જો સપ્લાયરે તે સમયગાળાનું GSTR-3B પછીના નાણાકીય વર્ષની 30 સપ્ટેમ્બર સુધીમાં ન ભર્યું હોય, તો ખરીદનારે તે વર્ષની 30 નવેમ્બર સુધીમાં ક્રેડિટ રિવર્સ કરવી પડે છે. સપ્લાયર રિટર્ન ભરે પછી તે ફરી લઈ શકાય છે.
સમયમર્યાદા
કલમ 16(4) હેઠળ કોઈ નાણાકીય વર્ષની ક્રેડિટ પછીના વર્ષની 30 નવેમ્બર અથવા વાર્ષિક રિટર્ન ભરવાની તારીખ, આ બેમાંથી જે વહેલું હોય ત્યાં સુધીમાં લેવી પડે છે.
ખોટા ક્લેમ પર વ્યાજ
ખોટી રીતે લીધેલી અને વાપરેલી ક્રેડિટ પર કલમ 50(3) હેઠળ, જાહેર કરેલા વાર્ષિક 18 ટકાના દરે વ્યાજ લાગે છે.
02માસિક સમયપત્રક
| તારીખ | શું થાય છે |
|---|---|
| 11મી | સપ્લાયરો પાછલા મહિનાનું GSTR-1 ભરે છે (માસિક રિટર્ન ભરનાર) |
| 14મી સુધી | ઇન્વૉઇસ મૅનેજમેન્ટ સિસ્ટમ (IMS) સપ્લાયરના દસ્તાવેજો ભરાતાં જાય તેમ બતાવે છે; ખરીદનાર તેને સ્વીકારી, નકારી કે પેન્ડિંગ રાખી શકે છે |
| 14મી | પાછલા મહિનાનું GSTR-2B IMSમાં લીધેલાં પગલાં સાથે તૈયાર થાય છે; જે દસ્તાવેજ પર કોઈ પગલું ન લેવાયું હોય તે સ્વીકારેલો ગણાય છે |
| 14મીથી 20મી | ખરીદનાર રિકન્સિલિયેશન કરે છે, જરૂર પડે તો IMSમાં વધુ પગલાં લે છે અને GSTR-2B ફરી ગણાવે (recompute) છે |
| 20મી | માસિક રિટર્ન ભરનાર માટે GSTR-3Bની નિયત તારીખ; ક્રેડિટ GSTR-2Bમાંથી આપમેળે ભરાય છે |
GST પોર્ટલ પર IMS ઑક્ટોબર 2024માં શરૂ થઈ. ઑક્ટોબર 2025ના ટેક્સ પીરિયડથી GSTNની એડવાઇઝરીઓ દસ્તાવેજને કેટલો સમય પેન્ડિંગ રાખી શકાય તેની મર્યાદા નક્કી કરે છે. 17 ઑક્ટોબર 2025ની એડવાઇઝરી નં. 631એ ક્રેડિટ નોટને એક ટેક્સ પીરિયડ સુધી પેન્ડિંગ રાખવાની છૂટ આપી, અને ક્રેડિટ નોટ સ્વીકારતી વખતે ખરીદનારને ખરેખર કેટલી ક્રેડિટ રિવર્સ કરવાની છે તે જાહેર કરવાની સગવડ આપી. ક્રેડિટ પહેલાંની જેમ જ GSTR-2Bમાંથી GSTR-3Bમાં આવે છે.
સમય પર અસર કરતી બીજી બે વાત છે. જે ખરીદનારનું પાછલું GSTR-3B હજી બાકી હોય તેનું GSTR-2B બનતું નથી; તે રિટર્ન ભરાયા પછી ગણાય છે. અને QRMP સ્કીમ હેઠળ ત્રિમાસિક રિટર્ન ભરતા સપ્લાયરનાં ઇન્વૉઇસ ખરીદનારના GSTR-2Bમાં ત્યારે જ આવે છે જ્યારે સપ્લાયર ત્રિમાસિકના પહેલા કે બીજા મહિનાની 13મી સુધીમાં ઇન્વૉઇસ ફર્નિશિંગ ફેસિલિટી (IFF) ભરે, અથવા પોતાનું ત્રિમાસિક GSTR-1 ભરે.
03ત્રણ યાદીમાં રિકન્સિલિયેશન
ખરીદ રજિસ્ટરના દરેક બિલને સપ્લાયરના GSTIN, ઇન્વૉઇસ નંબર અને તારીખના આધારે GSTR-2Bના કોઈ દસ્તાવેજ સાથે મેળવો, પછી ટેક્સેબલ વેલ્યુ અને ટેક્સની સરખામણી કરો. દરેક બિલ આ ત્રણમાંથી કોઈ એક યાદીમાં આવે છે.
મેળ ખાતાં
GSTIN, ઇન્વૉઇસ નંબર, તારીખ અને રકમ નાની છૂટ (ટૉલરન્સ)ની અંદર મેળ ખાય છે. આને IMSમાં સ્વીકારો. ક્લેમ કરતાં પહેલાં કલમ 17(5) હેઠળ બ્લૉક થયેલી ક્રેડિટ કાઢી નાખો, જેમ કે મોટા ભાગનાં મોટર વાહનો, ખાણી-પીણી, અને સ્થાવર મિલકત માટેના વર્ક્સ કૉન્ટ્રૅક્ટ પરની ક્રેડિટ. જ્યાં ઇનપુટ કે કૅપિટલ ગુડ્સ મુક્તિ (exempt) પુરવઠા માટે પણ વપરાતાં હોય ત્યાં નિયમ 42 અને 43 મુજબનો હિસ્સો રિવર્સ કરો. મહિનાના અંત સુધી ન આવેલા માલ પરની ક્રેડિટ રોકી રાખો. આ બધું GSTR-3Bના ટેબલ 4(B)માં જાય છે.
ફરક વાળાં
દસ્તાવેજ GSTR-2Bમાં છે, પણ કંઈક મેળ ખાતું નથી.
| ફરક | સામાન્ય કારણ | શું કરવું |
|---|---|---|
| ઇન્વૉઇસ નંબરમાં થોડો ફરક | આગળના શૂન્ય, પ્રીફિક્સ કે સ્લૅશ જુદી રીતે ટાઇપ થયાં | જો ઇન્વૉઇસ એક જ હોય તો રજિસ્ટર સુધારો |
| ટેક્સેબલ વેલ્યુ કે ટેક્સમાં ફરક | કોઈ એક પક્ષે ખોટો દર લગાવ્યો, ભાડું (ફ્રેટ) એક જ બાજુ ઉમેરાયું | સપ્લાયર પાસે સુધારો (amendment) માગો અથવા એન્ટ્રી સુધારો |
| ખોટો ટેક્સ પ્રકાર | સપ્લાયરે રાજ્યની અંદરના પુરવઠા પર IGST લગાવ્યો, અથવા તેનાથી ઊલટું | સપ્લાયરે ક્રેડિટ નોટ અને નવું ઇન્વૉઇસ આપવું પડે |
| ખોટું પ્લેસ ઑફ સપ્લાય | સપ્લાયરે ખોટું રાજ્ય રિપોર્ટ કર્યું | સપ્લાયર GSTR-1માં સુધારો કરે |
| સપ્લાયરે પોતાનો બીજો GSTIN વાપર્યો | સપ્લાયરે બીજા રાજ્યના રજિસ્ટ્રેશનથી બિલ બનાવ્યું | ઇન્વૉઇસ પરના GSTIN મુજબ રજિસ્ટર સુધારો |
| સપ્લાયરે ખરીદનારના બીજા GSTIN પર બિલ બનાવ્યું | ઇન્વૉઇસ પર ખરીદનારનું ખોટું રજિસ્ટ્રેશન | ક્રેડિટ તે GSTINની ગણાય; જો ઇન્વૉઇસ આ GSTIN માટે હતું તો સપ્લાયરને GSTR-1માં સુધારો કરવા કહો |
ગુમ
બિલ રજિસ્ટરમાં છે પણ GSTR-2Bમાં નથી. સપ્લાયરે રિટર્ન ભર્યું નથી, મોડું ભર્યું છે, ત્રિમાસિક રિટર્ન ભરે છે, અથવા ઇન્વૉઇસ બીજા GSTIN સામે રિપોર્ટ કર્યું છે. આ મહિને આ ક્રેડિટ લઈ શકાતી નથી. સપ્લાયર રિટર્ન ભરે પછી તે પછીના કોઈ GSTR-2Bમાં દેખાશે, અને કલમ 16(4)ની સમયમર્યાદાની અંદર હોય તો ત્યારે લઈ શકાશે.
ઊલટું પણ બને છે: GSTR-2Bમાં કોઈ દસ્તાવેજ દેખાય પણ રજિસ્ટરમાં તેનું બિલ ન હોય. કાં તો બિલ હજી એકાઉન્ટ્સ સુધી પહોંચ્યું નથી, કાં તો દસ્તાવેજ સાચો નથી. બિલ શોધો, અથવા IMSમાં દસ્તાવેજ નકારો.
04જોખમમાં રહેલી ક્રેડિટના ક્રમે સપ્લાયરોનો સંપર્ક
ગુમ યાદીને સપ્લાયર મુજબ ગોઠવો અને દરેક સપ્લાયર પાસે અટકેલી ક્રેડિટનો સરવાળો કરો. સૌથી વધુ ક્રેડિટ જેમની પાસે અટકી છે તે સપ્લાયરો ઉપર આવે છે, એટલે પહેલા ફોન ત્યાં જાય જ્યાં રકમ મોટી છે, અને ઇન્વૉઇસ નંબર તથા રકમ હાથમાં હોય.
જે સપ્લાયરો દર મહિને મોડું રિટર્ન ભરે છે, તેમની બાબતમાં ખરીદીની શરતો મંજૂરી આપે ત્યાં ઇન્વૉઇસ GSTR-2Bમાં દેખાય ત્યાં સુધી ચૂકવણીનો થોડો ભાગ રોકી રાખો, અને સપ્લાયરના રેટિંગમાં મોડા રિટર્નની નોંધ કરો. સપ્લાયર માઇક્રો કે સ્મૉલ એન્ટરપ્રાઇઝ હોય ત્યાં MSMED Actની કલમ 15 હેઠળની 45 દિવસની ચૂકવણી મર્યાદા અને આવા સપ્લાયરોને મોડી ચૂકવણી બદલ આવકવેરામાં થતી ખર્ચ નામંજૂરી (disallowance) હજી લાગુ રહે છે.
દાવ પર શું છે, ઉદાહરણથી. ધારો કે કોઈ વેપારની મહિને ₹2 કરોડની ખરીદી 18 ટકા GST સાથે છે, એટલે ₹36 લાખની ક્રેડિટ બને છે. જો 14મીએ તે ક્રેડિટના 5 ટકા જેટલી ક્રેડિટ વાળાં બિલ ગુમ હોય, તો આ મહિને ₹1.8 લાખની ક્રેડિટ સપ્લાયરોના રિટર્ન પર અટકેલી છે. બંને ટકાવારી ધારણા છે; તમારું પોતાનું રજિસ્ટર વાપરો.
05ક્રેડિટ ગુમાવડાવતી ભૂલો
- 18મીએ શરૂ કરવું
- કોઈનો સંપર્ક કરવા માટે બે દિવસ પૂરતા નથી. 14મીએ શરૂ કરો.
- IMSમાં બધું આપમેળે સ્વીકારી લેવું
- જે દસ્તાવેજ પર કોઈ પગલું ન લેવાય તે સ્વીકારેલો ગણાય છે. પછી ખોટું કે બનાવટી ઇન્વૉઇસ GSTR-2Bમાં અને ક્લેમમાં આવી જાય છે.
- ફરી ગણતરી (recompute) ભૂલી જવી
- 14મી પછી IMSમાં લીધેલાં પગલાં ક્રેડિટ ત્યારે જ બદલે છે જ્યારે GSTR-3B ભરતાં પહેલાં GSTR-2B ફરી ગણાય.
- 180 દિવસના નિયમ પર નજર ન રાખવી
- 180 દિવસ પછી પણ ન ચૂકવાયેલા બિલની ક્રેડિટ રિવર્સ કરવી પડે છે. સપ્લાયર ચૂકવણી બાકીની યાદી ક્રેડિટની યાદીની સાથે જ રાખો.
- ફરી લેવાની (re-claim) ક્રેડિટનો હિસાબ ગુમાવવો
- કામચલાઉ રિવર્સલ GSTR-3Bના ટેબલ 4(B)(2)માં બતાવો. પોર્ટલ તેને Electronic Credit Reversal and Re-claimed Statementમાં નોંધે છે, જે ઑગસ્ટ 2023ના ટેક્સ પીરિયડથી ઉપલબ્ધ છે, અને ટેબલ 4(D)(1)માં ફરી લેવાતી ક્રેડિટ તેના બૅલેન્સથી વધુ ન હોઈ શકે. ઇન્વૉઇસ મુજબ તમારી પોતાની યાદી પણ રાખો, જેથી ખબર રહે કે કયા સપ્લાયરનું રિટર્ન કેટલી રકમ છૂટી કરે છે.
- GSTR-2Bમાં હોય તેનાથી વધુ ક્લેમ કરવું
- GSTR-3Bમાં લીધેલી ક્રેડિટ GSTR-2B કરતાં નિયમ 88D હેઠળ નક્કી થયેલી મર્યાદાથી વધુ હોય, ત્યારે પોર્ટલ ફૉર્મ DRC-01Cમાં સૂચના (intimation) મોકલે છે, અને વેપારે સાત દિવસમાં ફરકની રકમ ભરવી પડે છે અથવા તેનો ખુલાસો કરવો પડે છે.
06MatruOS તેને કેવી રીતે ચલાવે છે
GSTR-2B લાવવું અને મેળવવું
GST પોર્ટલ પરથી JSON કે Excelમાં ડાઉનલોડ કરેલી GSTR-2B ફાઇલ Accounts વિભાગમાં લાવીને ખરીદ બિલો સાથે મેળવાય છે. સ્ક્રીન પર કાયદા મુજબ મળતી ક્રેડિટ, ફરક વાળા દસ્તાવેજો, સપ્લાયરોએ જે બિલ રિટર્નમાં નથી ભર્યાં તે, દરેક સપ્લાયરને મોકલવા તૈયાર નોંધ સાથે, અને દરેક દસ્તાવેજ માટે પોર્ટલ પર IMSમાં લેવાનો નિર્ણય દેખાય છે.
સુધારા અને ફરી મેળવણી
વ્યક્તિ કોઈ દસ્તાવેજને બીજા બિલ સાથે જોડી શકે છે, ખોટો મેળ છૂટો કરી શકે છે, પોર્ટલ પર લીધેલો IMS નિર્ણય નોંધી શકે છે, અને સુધારા પછી મેળવણી ફરી ચલાવી શકે છે.
બિલ આવે તેમ નોંધાય
ઇમેલ કે WhatsApp પર ફૉરવર્ડ કરેલાં, અથવા ફાઇલ કે ફોટો તરીકે અપલોડ કરેલાં સપ્લાયર બિલ વાંચીને ખરીદ એન્ટ્રી તરીકે તૈયાર થાય છે, જેને વ્યક્તિ પુષ્ટિ આપે છે. આમ GSTR-2B બને તે પહેલાં બિલ રજિસ્ટરમાં આવી જાય છે.
AI ભૂલ કરી શકે છે. ઇમેલ, WhatsApp કે ફોટોમાંથી વાંચેલાં બિલ હંમેશાં વ્યક્તિની પુષ્ટિની રાહ જુએ છે. બુકકીપિંગ "Ask me" પર સેટ હોય ત્યાં સુધી AI સભ્યોની બીજી ખરીદ એન્ટ્રીઓ પણ વ્યક્તિની રાહ જુએ છે. પોર્ટલ પર IMS પગલાં લેતાં પહેલાં મેળવણી તપાસી લો.
સ્રોત
31 ઑક્ટોબર 2026ના રોજ ચકાસેલ.
- Central Goods and Services Tax Act, 2017 (CBIC): Sections 16(2), 16(2)(aa), 16(4), 17(5), 50(3).
- CGST Rules, 2017 (CBIC): Rules 36(4), 37, 37A, 42, 43, 88D.
- GSTN Advisory No. 631, 17 October 2025: pending option for credit notes in IMS.
- GST portal news and advisories: IMS, GSTR-2B generation on the 14th, recompute before GSTR-3B.